مقدمه::.
ستاره ها تنها اشعه ی مرئی(نور)گسیل نمی كنند بلكه تابش هایی با طول موج كوتاه تر(پرتو X) و بلندتر(امواج رادیویی)نیز از آن ها ساطع می شود.در حقیقت ستاره ها نیز چون همه ی اجسام داغ در تمام قسمت های طیف الكترومغناطیسی تابش می كنند.
اما جو زمین فقط به نور و امواج رادیویی شفاف است.تمام اشعه ی دیگری كه توسط ستارگان گسیل می شود به ما نمی رسد زیرا كه بخش اعظم آن به وسیله ی جو جذب می گردد.
طول موج های نوری كه می توانند از جو بگذرند (دریچه ی نوری)تقریبا بین 4 ضربدر 10 به توان منفی 7 متر(بنفش)تا 7 ضربدر 10 به توان منفی 7 (سرخ )قرار دارند.
امواج رادیویی كهجو اجازه ی عبور به آن ها نمی دهد(دریچه ی رادیویی)در گستره ی طول موج های بین 10 به توان منفی 2 متر تا 30 متر است.
تلسكوپ های نوری مطالعه ی جهان را با استفاده از اشعه ای كه از دریچه ی رادیویی جو می گذرند میسر می سازند.تلسكوپ های رادیویی اطلاعات دیگری از جهان حول و حوش را به كمك اشعه ای كه از دریچه ی رادیویی جو می گذرد فراهم می آورند.
مشابهت های تلسكوپ رادیویی با تلسكوپ بازتابی::.
مشابهت های تلسكوپ رادیویی با تلسكوپ بازتابی عبارتند از:
آ.هر دو آینه ای دارند كه معمولا به شكل سهمی وارد است.
ب.در هر دو از استقرار استوایی یا معدل النهاری استفاده می شود.
پ.هر دو برای جمع آوری انرژی اجرام سماوی مورد مطالعه به كار می روند.
ت.هر دو چنان طراحی می شوند كه توان تفكیكشان تا حد امكان كوچك باشد.

---

قسمت بعد: تفاوت های تلسكوپ رادیویی و بازتابی

رصد های دور قطبی جنوبی
در صورت های فلكی ای كه در عرض جغرافیایی شمالی مرئی نیستند اجرام جالب توجه بسیاری برای رصد كردن وجود دارد.
آلفا-صلیب ستاره ای دوگانه است.ستاره ی آلفای صورت فلكی قنطورس ستاره ای است 3 گانه و ستاره های آن به ترتیب از قدر های 0/3 و 1/7 و11 اند.
آسمان زیر پانیز آكنده است از خوشه ها و سحابی ها.یكی از نزدیك ترین خوشه های ستاره ای كه در كاتالوگ عمومی جدید با شماره ی 104فهرست شده است خوشه ای است تقریبا به شكل گوی كامل و مجتمعی است در هم فشرده از تعداد بی شماری ستاره ی قدر 12 و ستارگان كم سو تر.
از جمله چیز هایی كه باید رصد كرد دو كهكشان است در نزدیكی قطب جنوب آسمان.این كهكشان ها را از قرن ها پیش با نام های ابر بزرگ ماژالان و ابر كوچك ماژالان می شناختند هردو با چشم برهنه دیده می شوند.قطر كهكشان بزرگتر در حدود 30000 سال نوری و قطر كهكشان كوچك تر كمتر از 25000 سال نوری است.نور شدید مهتاب كهكشان كوچك تر را محو می كند ولی كهكشان بزرگ تر حتی در مهتاب هم قابل رویت است.

برساوش::.
ستاره ی متغیر گرفتی بتا برساوش كه به نام راس الغول نیز معروف است جالب توجه است.شدت نور آن از قدر پرنور 2/2 تا قدر كم سوی 3/5 تغییر می كند و این تغییر هر دوروز و بیست ساعت و 48 دقیقه تكرار می شود.تغییرات روشنی آن خیلی منظم است.بیشتر اوقات در پرنور ترین حالت خود است و گرفت آن فقط 4/5 ساعت طول می كشد.سپس ستاره به سرعت به قدر 2/2 بازمی گردد.راس غول مثال كلاسیك یك دوتایی گرفتی است.هر دو ستاره ی آن به تفصیل مطالعه شده اند و اطلاعات نسبتا دقیقی از آن ها در دست است.ستاره ی پرنور تر قطری برابر 6400000 كیلومتر و جرمی برابر 5 برابر جرم خورشید دارد.قطر ستاره ی كم فروغ تر 20 درصد بیشتر از قطر خورشید و و جرم آن برابر با جرم خورشید است.دو ستاره خیلی به یكدیگر نزدیك اند و فاصله ی مراكز آن ها در حدود 17/5 ملیون كیلومتر است.
هر دو روزه 20 ساعت و 48 دقیقه یك بار به دور گرانیگاه مشتركشان می گردند.صفحه ی مدار آن ها كاملا بر خط دید ما منطبق نیست بلكه زاویه ای نزدیك به 8 درجه با آن می سازد.گرفت آن جزئی است.وقتی ستاره كم نور ترین وضعیت قرار دارد بیش از نیمی از مولفه پرنورتر دچار گرفتگی شده است.رصد های بتا برساوش را می توان با چشم برهنه هم انجام داد.
شیء جالب توجه دیگر در برساوش یك خوشه ی ستاره ای دوگانه است.به كمك تلسكوپ می توان دو خوشه ی ستاره ای نزدیك به هم را نزدیكی اتا برساوش به جانب ذات الكرسی دید.

ثور::.
هفت ستاره ی این صورت كه به خوشه ی پروین یا ثریا معروف است شیئی را تشكیل می دهند كه سخت مورد توجه منجم متفنن است.به چشم برهنه فقط هفت ستاره ی مرئی است ولی حتی به كمك تلسكوپی كوچك بیش از یكصد ستاره را می توان دید.صفحه ی عكاسی چندصد ستاره را ثبت می كند.به نظر میرسد كه ستاره های خوشه ی پروین در سحابی رقیقی جای گرفته اند.این سحابی خود به واسطه ی نور این ستارگان روشن است.چ
ثور شامل تعداد زیادی ستاره ی دوگانه و چندگانه هم می شود.ستاره ی پرنور نیرالثریا در خوشه ی پروین ستاره ای چهار گانه است.دبران پرنور ترین ستاره ی این صورت فلكی ندیمی دارد از قدر 11/2 كه ستاره ای است نارنجی رنگ كه آن را در شرایط خوب جوی با تلسكوپی 7/5 سانتی متری می توان دید.

---

قسمت بعد: رصد های دور قطبی جنوبی

در این صورت ستاره های دوگانه ی بسیاری را می توان رصد كرد.تمایز بسیار زیبای رنگ ها را می توان در منظومه ی دوتایی اپسیلون فرس اعظم دید.ستاره ی پرنور(از قدر 2/7)به رنگ زرد است و ندیم آن (از قدر 8/7)بنفش روشن .این دو ستاره به فاصله ی زاویه ای دو دقیقه از یكدیگر اند.

امراة المسلسله::.
كهكشان بزرگ M31 كه در زمینه ی این صورت فلكی دیده می شود جالب توجه است.نخستین رصد كنندگان آن آن را ابر یا سحابی شمردند و اشاره به ملكه ی سحابی ها بیش از یك هزار سال سابقه دارد.
با تلسكوپی كم توان این كهكشان شیء بیضوی درخشان به نظر می رسد.تنها به وسیله ی تلسكوپی بزرگ است كه ماهیت راستین این مارپیچ عظیم میلیارد ها ستاره ای آشكار می شود.

قیطس::.
شی اصلی درخور توجه متغیر دراز دوره امیكرن قیطس است كه به نام میرا یا ستاره ی شگفت انگیز هم معروف است.روشنی این ستاره از قدر دوم تا قدر دهم تغییر می كند.دوره ی تناوب آن بسیار نامنظم و به طور متوسط 330 روز است.حدود 400 سال است كه این ستاره مورد مطالعه بوده است و هنوز هم منجمان متفنن روشنی آن را بررسی می كنند.

---

قسمت بعد: رصد های دی ماه

شلیاق::.
ستاره ی بتای این صورت فلكی یكی از ستاره های متغیری است كه با چشم برهنه می توان رصد كرد.مشاهده ی آن با تلسكوپ نشان می دهد كه ستاره ای چندگانه و یحتمل متشكل از 6 عضو است.قدر ظاهری مولفه بین 3 تا 14/3 است.
چند ستاره ی چند گانه ی دیگر نیز در شلیاق وجود دارد.زتا شلیاق از 5 ستاره تشكیل شده است.
در این صورت فلكی ستاره ی پرنور نسر واقع نیز ستاره ای دوگانه است.ندیم نسر واقع ستاره ای كم سو از قدر 10/5 است.در حالی كه نسر واقع بع رنگ آبی مایل به سفید است ندیم آن به وضوح رنگ نارنجی دارد.
اپسیلون شلیاق نیز ستاره ای دوگانه ای است.كسانی كه دید چشمشان بسیار عالی است دوگانه ی اصلی را بدون دوربین می بینند.در تلسكوپ هر یك از دو ستاره ی اصلی به دو مولفه تفكیك می شوند.چهار ستاره ی اپسیلون شلیاق از قدر ظاهری 5/1 و 6 و 5/1 و 5/4 اند.
سحابی حلقه ی M57 از آن رو چنین نامیده شده است كه چون با تلسكوپی 12/5 یا 15 سانتیمتری مشاهده شود به یك حلقه ی دود شباهت دارد.تلسكوپ های بزرگ تر شباهت بیشتر آن را به یك حباب صابون آشكار می سازند تا به یك حلقه ی مسطح.این سحابی نور خود را از ستاره ی قدر 15 كسب می كند كه در مركز آن واقع است.
M57 از گروه بزرگ سحابی های سیاره ای است:صفت سیاره ای حاكی از شباهت اندك شكل آن ها به سیاره ها است.

دجاجه::.
برای یك منجم متفنن این ناحیه شگفت آور ترین بخش آسمان است.راه كهكشان در دجاجه به دو شاخه ی متوازی تقسیم می شود ستارگان بی شمار خوشه های ستاره ای و گه گاه شكاف هایی تیره در آن می توان دید.این منطقه از حیث تعداد ستاره ها احتمالا یكی از غنی ترین قسمت های آسمان است.
عده ی ستاره های متغیر در دجاجه فوق العاده زیاد است.در سه قرن گذشته چندین نواختر در این صورت فلكی پدیدار شده اند.
ستاره های دوگانه نیز در دجاجت بسیارند.یكی از آن ها بتا دجاجه (منقار الدجاجه)است كه با دو رنگ متمایز طلایی و آبی یكی از زیبا ترین ستاره های دوگانه به شمار می رود.

قوس::.
حضور راه كهكشان در این صورت فلكی مجموعه ی زیبایی از خوشه های كروی خوشه های ستاره ای باز و سحابی ها را موجب شده است.
M17 سحابی نعل اسب یا قو ابر كمانی شكل وسیعی متشكل از گاز و غبار یكی از معدود سحابی هایی است كه با تلسكوپ كوچك قابل رویت اند.چندین ستاره ی درخور توجه این سحابی را روشن می كنند.
در این قسمت آسمان خوشه ی كروی بسیار زیبای M22 هم قرار دارد كه ستاره هایش كم سو اند.قدر های آن ها معمولا 10 و 11 و غیره است.جمع كل نور های آن ها زیاد است و خوشه را با چشم برهنه قابل رویت می سازد.

عقاب::.
چیزی كه برای رصد كننده گان جالب توجه است ستاره ی متغیر اتا عقاب است.7 روز و چهار ساعت و 12 دقیقه طول می كشد تا این ستاره از قدر 3/7 در وقت پرنوری به قدر 4/5 به هنگام كم سویی تغییر می كند و باز به حال نخستین باز می گردد.
چندین ستاره ی دوگانه در عقاب وجود دارد.نسرطایر پرنور ترین ستاره ی این صورت فلكی یكی از این هاست.ندیم آن ستاره ای از قدر 10 و به واصله ی 2/5 قوس از نسر طایر است.

---

قسمت بعد: رصد های آبان ماه|رصد های آذر ماه
چون در باره ی صورت قیفاوسی طوضیحات لازم را دادیم از رصد های مهر ماه چشم پوشی می كنیم.

جاثی::.
خوشه ی ستارها ای بزرگ صورت جاثی M13 یا NGC6205 است.ستاره های بیرونی این خوشه حتی با تلسكوپ های كوچك نیز به واحد های مجزا تقسیم می شود.اما برای مشاهده ی عظمت این خوشه ی كروی به نحو كامل به تلسكوپی بزرگ نیاز است.
چندین ستاره ی دوگانه ی زیبا در این صورت فلكی شایسته ی توجه اند.الفا جاثی یكی از این هاست و نیز رو جاثی گاما جاثی از این زمره اند.ستاره ی دلتای این صورت فلكی ستاره ای دوگانه منتهی دوگانه ای بصری است.در واقع این دوستاره به سمت های مختلف حركت می كنند به طوری كه چند هزار سال بعد به طور كاملا مجزا از یكدیگر دیده خواهند شد.
الفا جاثی ستاره ی دوتایی زیبایی است.ستاره ی پرنور آن (قدر ظاهری 3)به رنگ زرد تند است در حالی كه ندیم كم سوتر آن (از قدر زاهری 6/1)آبی رنگ است.
چهره ی برجسته ی این صورت فلكی خوشه ی كروی بزرگ M13 است.این صورت فلكی به دشواری با چشم برهنه قابل رویت است و به ستاره ی قدر پنجم مه آلودی می ماند.برای دیدن زیبایی واقعی آن دست كم به تلسكوپ 12/5 سانتیمتری نیاز داریم و تلسكوپ بزرگ تر عظمت آن را به تمامی نشان می دهد.این خوشه احتمالا حدود 500000 ستاره دارد.و تقریبا در فاصله ی 25000 سال نوری از ما قرار دارد.

---

قسمت بعد: رصد های شهریور

عقرب::.
ستاره ی پرنور قلب عقرب ستاره ای دوگانه است.فاصله ی زاویه ای ندیم از ستاره ی پرنور 3 ثانیه ی قوس است.برای تفكیك این منظومه ی دوتایی تلسكوپی 10 سانتیمتری لازم است.ستاره های دوگانه ی دیگر صورت فلكی عقرب عبارتند از:بتا و مو* عقرب.
در این صورت چندین خوشه ی ستاره ای جالب توجه را می توان رصد كرد.خوشه ای كه تحت عنوان M80 فهرست شده است از حیث تعداد ستاره یكی از غنی ترین خوشه هاست.نواختران زیادی در این منطقه از آسمان پدید آمده اند كه نخستین آن ها در بیش از 2000 سال پیش رصد شده است.

اكیل شمالی::.
ستاره های متغییر در خور توجهی را می توان در وسط تاج(اكیل)مشاهده كرد.این ستاره معمولا از قدر ششم است و ممكن است ماه ها به همین روشنی بماند.سپس روشنی آن نسبتا به سرعن كاهش می یابد و در چند هفته ستاره ای از قرن چهاردهم یا پانزدهم می شود.پس از پایان وضعیت مینیوم بار دیگر ستاره ای از قدر ششم می شود.

---

قسمت بعد: رصد مرداد ماه
بتا و مو:این حرف ها در واقع الفبای یونانی هستند كه به ترتیب به پرنورترین ستاره نسبت داده می شوند مثلا بتا عقرب یعنی دومین ستاره ی پرنور صورت فلكی عقرب و مو عقرب یعنی دوازدهمین ستاره ی پرنور صورت فلكی عقرب.فهرست كامل الفبای یونانی را 5487 علی آریافر خواهد گذاشت.

دوربین CCD::.
این روز ها ضبط داده های نجومی با تلسكوپ های بزرگ و متوسط (حتی كوچك تر)به ندرت با وسایل عكاسی انجام می شود.آشكار ساز های الكترونیكی موسوم به وسایل جفت شده به بار یا CCD جانشین دوربین ها و وسایل عكاسی شده اند.دوربین های دیجیتال و ویدئو ی خانگی نیز مجهز به تراشه های CCD اند.
یك CCD تشكیل شده از یك ویفر سیلسیوم كه در آرایه ای دو بعدی به تعداد زیادی جزء تصویر یا پیكسل تنظیم شده اند.
وقتی نور به یك جزء برخورد می كند بار الكتریكی در پیكسل انبار می شود.مقدار بار ذخیره شده با تعداد فوتون های نوری كه بر پیكسل فرود آمده رابطه ی مستقیم دارد یعنی متناسب با شدت نور در آن نقطه است.با كنترل الكتریكی بار جمع شده می توان تصویری دو بعدی ساخت و در صفحه ی رایانه آورد.

بخش بزرگی از كار رصد كردن با عكس برداری صورت می گیرد.منجم چشمی را از روی تلسكوپ بر میدارد و به جای آن یك صفحه ی عكاسی می گذارد و از شیئ مورد نظر عكس می گیرد.بدین ترتیب از آینه ی شیئی تلسكوپ برای تشكیل تصویر بر صفحه ی عكاسی استفاده می شود.
عكس برداری مزایای بسیار نسبت به دیدن مستقیم دارد.این مزایا عبارتند از:
آ.صفحات عكاسی می توانند ستارگان را رد یابی كنند كه روشنی آن ها كمتر از یك ششم كم نور ترین ستاره ای است كه با همان تلسكوپ قابل رویت است.دلیل اصلی این است كه تغییر در مواد شیمیایی صفحه ی عكاسی اثری است جمعی یعنی جمع كل نوری كه در مدت نور دادن به صفحه ی عكاسی می رسد اثر می كند.چشم نوری را كه در یك لحظه دریافت می كند می بیند انرژی نورانی بر شبكیه جمع نمی شود.
ب.نور دادن دراز مدت در نتیجه ی اثر جمعی نور بر مواد شیمیایی صفحه ی عكاسی جزئیاتی را آشكار می سازد كه با رصد بصری دیده نمی شوند.بخش اعظم دانش ما نسبت به كهكشان های دور دست از جزئیاتی حاصل شده كه با عكس برداری به دست آمده اند.
پ.دائمی بودن مدرك حاصل در مطالعه ی تغییرات روشنی و جابجایی نسبی ستاره ها دارای اهمیت خاص است.ممكن است ستاره ای بی اهمیت به ناگهان برجسته شود برای تاریخ گذشته ی آن می توان مدارك موجود را بررسی كرد.
ت.مطالعه در سر فرصت.برخی از ستارگان به مدت كوتاهی بالای افق اند منجم می تواند عكس بگیرد و سپس در سر فرصت آن را مطالعه كند.
ث.بزرگ كردنن.عكس را می توان به وسیله ی یك میكروسكوپ بزرگ كرد.این عمل مخصوصا برای كار مكانیكی شمردن ستاره ها خاصه در خوشه های كروی ستاره ای مفید است.
ج.در مطالعه ی منظومه ی شمسی استفاده ی زیادی از عكس برداری می شود.از این راه بود كه برای اولین بار پلوتون جدید ترین عضو این منظومه ی سیاره ای كشف شد.ستاره ها چون نقاطی منفرد می مانند ولی اجرام متحرك نظیر سیارك ها در عكس حتی در نور دادن های چند ساعته به صورت خطوطی كوتاه پدیدار می شوند.

---

قسمت بعد: دوربین CCD

ستاره های دنباله دار ::.

ستاره های دنباله یا دنباله دار ها اجرامی اسمانی با شکل منحصر به فرد و اندازه بزرگ اند که گهگاه ظاهر میشوند. یک ستاره دنباله دار نمونه نمونه تشکیل شده از یک کره نورانی با راس که به استوانه رقیق و دراز به نام دنباله ( ذنب ) متصل است. راس ممکن است به بزرگی خورشید به نظر اید و دنباله قوسی را در اسمان رسم میکند.

دنباله دار ها که به چشم برهنه چون ماه بی حرکت به نظر میاید، در واقع با سرعت صدها کیلومتر در ثانیه حرکت میکند. سرعت دقیق انرا میتوان از روی تغییر مکان ان نسبت به ستارگان ثابت تعیین کرد.

بیش از هزار دنباله دار شناخته شده است و هرساله نیز چندین دنباله دار جدید کشف میشود.

اکثریت عظیم انها به قدری کم نور اند که به چشم برهنه مرئی نیستند. ستاره های دنباله دار نسبتا بزرگ، نادر اند. اینها به طور متوسط یکی دوبار در طول عمر پدیدار میشوند.

از بیش از هزار دنباله دار شناخته شده در حدود 260 تا در مدار های بسته یعنی در مسیر هایی کم و بیش کشیده و سیگار مانند، حرکت میکنند. این واقیعت که مداری بسته است، یعنی اول و اخری ندارد، دارا اهمیت زیادی است. دنباله دار هایی که چنین مداری را می پیمایند پیوسته مسیر واحدی را دور میزنند. بسیاری از انها چندین بار به نزدیکی زمین ظاهر میشوند، از فضای خارج میایند، دور میزنند و سپس میروند و دیگر هم دیده نخواهند شد.

شهابور ها ::.

شهابورها معمولا اجسام جامد ریزی(به اندازه ته سنجاق)اند که در فضا حرکت می کنند.گهگا گروهی از شهابورها جذب زمین شده به دام جو می افتند.گرمایی که در این بر خورد ایجاد می شود جسم را می سوزاند.غبار حاصل از این سوختن به زمین سقوط می کند.هر ساله صدها تن 5487غبار شخانه ای بر سطح زمین می شیند.در موارد نادر شهابورهای بزرگتر،قبلا از انکه کاملا بسوزند،به سطح زمین می رسند.پدیده نوری که از ورود شهابورها بزرگتر،به جو زمین نتیجه می شود شخانه یا "تیرشهاب" نامیده می شود که درخشش ان ممکن است چند ثانیه دوام آورد.

---

بخش بعدی ::. نقش جهان